English | فارسی

اجزای خون را بهتر بشناسیم – بخش اول

خون مایعی حیاتی است که وظیفه خطیر حمل اکسیژن و مواد مغذی را به سلول‌های بدن و دفع دی‌اکسید کربن، آمونیاک و مواد زائد دیگر را به عهده دارد. در این مطلب با بیشتر با خون و اجزای سازنده‌ی آن آشنا خواهید شد.

اجزای خون - فارمد

معمولاً 7 تا 8 درصد وزن بدن را خون تشکیل می‌دهد. در بزرگ‌سالان، این مقدار 4.5 تا 6 لیتر خون است. این مایع حیاتی، وظیفه خطیر حمل اکسیژن و مواد مغذی را به سلول‌های بدن و دفع دی‌اکسید کربن، آمونیاک و مواد زائد دیگر را به عهده دارد. به‌علاوه، نقشی حیاتی در سیستم ایمنی و حفظ دمای بدن دارد. خون، بافتی بسیار تخصصی است که از بیش از  4000 جزء مختلف تشکیل شده است. از مهم‌ترین اجزای آن می‌توان به سلول‌های قرمز، سلول‌های سفید، پلاکت‌ها و پلاسما اشاره کرد. بدن همه انسان‌ها این اجزای خون را تولید می‌کند.

اجزای تشکیل دهنده‌ی خون

سلول‌های قرمز

سلول‌های قرمز یا گلبول قرمز، سلول‌های میکروسکوپی نسبتاً بزرگی هستند که هسته ندارند. ویژگی اخیر آن‌ها مانند سلول‌های پروکاریوت باکتری‌ها است. سلول‌های قرمز معمولاً 40 تا 50 درصد کل حجم خون را تشکیل می‌دهند. آن‌ها اکسیژن را از ریه‌ها به همه بافت‌های زنده بدن حمل می‌کنند و دی‌اکسید کربن را از آن‌ها دور می‌کنند. سلول‌های بنیادین در هر ثانیه بین 2 تا 3 میلیون سلول قرمز در مغز استخوان می‌سازند. هموگلوبین گازی است که مولکول پروتئین را که 95% سلول قرمز را تشکیل داده است، حمل می‌کند. هر سلول قرمز، حدود 270,000,000 مولکول هموگلوبین غنی از آهن دارد. افرادی که مبتلا به کم‌خونی هستند معمولاً کمبود سلول قرمز دارند و درنتیجه به دلیل کمبود اکسیژن احساس خستگی می‌کنند. رنگ قرمز خون به دلیل وجود اکسیژن در آن است. تعدادی از زنجیره‌های اسیدآمینه در مولکول‌های هموگلوبین جنین با آن‌هایی که در بدن بزرگ‌سالان تولید می‌شود، متفاوت هستند. هموگلوبین جنینی، سه زنجیره دارد اما بزرگ‌سالان تنها دو زنجیره تولید می‌کنند. درنتیجه مولکول‌های هموگلوبین جنین نسبتاً اکسیژن بیشتری به سلول‌های بدن حمل می‌کنند.

سلول‌های سفید

سلول‌های سفید یا گلبول سفید، انواع گوناگون و تعداد زیادی دارند اما بخش کمی از حجم خون را تشکیل می‌دهند معمولاً تنها حدود 1% در بدن افراد سالم. این سلول‌ها بیشتر در طحال، کبد و غدد لنفاوی هستند. بسیاری از آن‌ها در مغز استخوان و به‌وسیله همان نوع سلول‌های بنیادینی که سلول‌های قرمز را می‌سازند، تولید می‌شوند. بقیه در غده نیموس تولید می‌شوند که در پایین گردن قرار دارد. برخی سلول‌های سفید (به نام لنفوسیت‌ها) اولین واکنشگران در سیستم ایمنی هستند. آن‌ها به دنبال پروتئین‌های بیگانه باکتری‌ها، ویروس‌ها و قارچ‌ها هستند، آن‌ها را شناسایی می‌کنند و به آن‌ها می‌چسبند تا بتوان آن‌ها را از بین برد. سپس نوع دیگری از سلول‌های سفید (به نام گرانولوسیت‌­ها و ماکروفاژها) از راه می‌رسند تا سلول‌های بیگانه را احاطه کرده و آن‌ها را از بین ببرند. همچنین آن‌ها می‌توانند سلول‌های خونی مرده یا در حال مرگ و مواد خارجی مانند غبار و آزبست را دفع کنند. سلول‌های قرمز تنها حدود 4 ماه زند می‌مانند و پس‌ازآن از خون جدا شده و اجزای آن برای بازیافت به طحال منتقل می‌شوند. سلول‌های سفید منفرد هم معمولاً تنها 18 تا 36 ساعت زنده می‌مانند اما برخی از انواع آن‌ها تا یک سال دوام می‌آورند. توصیف سلول‌های سفید در این مطلب بسیار ساده بود. درواقع بسیاری از انواع فرعی تخصصی آیت سلول‌های به روش‌های مختلف در واکنش‌های ایمنی بدن مشارکت دارند.

پلاکت‌ها

پلاکت‌ها یا ترومبوسیت‌­ها سلول‌های بدون هسته‌ای هستند که در محل زخم‌ها با مواد شیمیایی انعقاد خود کار می‌کنند. آن‌ها این کار را با چسبیدن به دیواره‌های رگ‌های خونی انجام می‌دهند و پارگی دیواره رگ را می‌بندند. آن‌ها مواد شیمیایی انعقادی آزاد می‌کنند که موجب شکل‌گیری لخته در خون می‌شود و می‌تواند رگ‌های خونی نازک شده را ببندد. علاوه بر پلاکت‌ها، سیزده عامل انعقاد خون مختلف لازم است تا عمل انعقاد صورت بگیرد. آن‌ها این کار را به‌صورت زنجیره‌ای انجام می‌دهند یعنی هر عامل، عامل دیگر را فعال می‌کند. بدن بیماران هموفیلی نمی‌تواند عامل خونی 8 یا 9 را تولید کند.
پلاکت‌ها در تمام طول روز قدرت انعقاد خون را ندارند. سیستم ریتم شبانه‌روزی بدن (ساعت بیولوژیک داخلی بدن) موجب می‌شوند که اوج فعال‌سازی پلاکت‌ها هنگام صبح باشد. این، یکی از علل اصلی وقوع سکته‌ها و حملات قلبی هنگام صبح است.
یکی از تحقیقات اخیر نشان داده است که پلاکت‌ها با آزادسازی پروتئین‌هایی که باکتری‌ها و برخی میکروارگانیسم‌های مهاجم را می‌کشند، به از بین بردن عفونت‌ها کمک می‌کنند. به‌علاوه، آن‌ها سیستم ایمنی را تحریک می‌کنند. اندازه پلاکت‌های منفرد حدود یک‌سوم اندازه سلول‌های قرمز است. طول عمر آن‌ها 9 تا 10 روز است. پلاکت‌ها هم مانند سلول‌های قرمز و سفید به‌وسیله سلول‌های بنیادین در مغز استخوان تولید می‌شوند.

برچسب ها: ,